Η φωνή του παιδιού ως θεμέλιο της ηθικής και της ρητορικής αγωγής στο δημοτικό σχολείο. Στον πολύπλοκο κόσμο του σήμερα, οι μαθητές του δημοτικού σχολείου καλούνται να γίνουν κάτι πολύ περισσότερο από αποδέκτες γνώσης. Χρειάζεται να γίνουν σκεπτόμενοι πολίτες, που γνωρίζουν να σέβονται, να εκφράζονται, να διαλέγονται, να συνδιαμορφώνουν. Και όλα αυτά ξεκινούν από τη φωνή τους.

Η έννοια της παιδικής φωνής —της δυνατότητας δηλαδή των παιδιών να εκφράζουν τις απόψεις, τις ανάγκες και τις ανησυχίες τους— έχει αναδειχθεί τις τελευταίες δεκαετίες ως θεμελιώδης συνιστώσα της ποιοτικής εκπαίδευσης. Η ενίσχυση αυτής της φωνής δεν είναι απλώς πράξη δημοκρατίας: είναι και πράξη ηθικής και ρητορικής αγωγής, άρρηκτα δεμένη με τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την εκπαίδευση ως πράξη διαλόγου και αλληλεπίδρασης.

Οι μικρότερες παράγραφοι κάνουν τα κείμενά σας πιο ευανάγνωστα. Προσπαθείτε να καλύπτετε μία ιδέα ανά παράγραφο ώστε οι επισκέπτες σας να μπορούν να περιηγηθούν εύκολα εντός της δημοσίευσης. Μπορείτε επίσης να τονίσετε τα σημαντικότερα σημεία σας. Το μόνο που μένει είναι η συγγραφή του άρθρου. Εδώ έχουμε καλύψει λίγο χώρο ώστε να μπορείτε να δείτε καθαρά τη διαρρύθμιση των δημοσιεύσεών σας.

Η φωνή του παιδιού στην παιδαγωγική πράξη

Η παιδαγωγική προσέγγιση Reggio Emilia, που ξεκίνησε στην Ιταλία από τον Loris Malaguzzi, τονίζει ότι το παιδί είναι «δυνατό, γεμάτο ικανότητες και δικαιούται να συμμετέχει στη διαμόρφωση της μάθησής του». Η φωνή του παιδιού εκφράζεται με πολλούς τρόπους: με λέξεις, με σχέδια, με ιστορίες, με το σώμα, με ερωτήσεις. Το σχολείο, επομένως, πρέπει να γίνει τόπος που όχι μόνο ακούει αυτή τη φωνή, αλλά και την ενισχύει.

Η διερευνητική μάθηση (inquiry-based learning) αποτελεί ένα εξαιρετικό πλαίσιο γι' αυτήν την παιδαγωγική φιλοσοφία. Όταν το παιδί θέτει ερωτήματα, όταν ενθαρρύνεται να ερευνά, να συζητά, να τεκμηριώνει, τότε μετατρέπεται από «μαθητής» σε ενεργός συμμέτοχος της γνώσης.

Η ηθική ως βιωμένη εμπειρία

Η ηθική αγωγή, συχνά περιορισμένη σε κανόνες συμπεριφοράς ή αόριστες παραινέσεις, αποκτά ουσία μόνο όταν είναι βιωματική και διαλογική. Ο Lawrence Kohlberg (1976), με τη θεωρία του για τα στάδια της ηθικής ανάπτυξης, υποστήριξε ότι τα παιδιά εξελίσσονται ηθικά μέσω της εμπλοκής τους σε ηθικά διλήμματα και μέσα από τον διάλογο.

Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι η ηθική δεν «διδάσκεται» με διαλέξεις. Χτίζεται μέσα από:

• ιστορίες που αγγίζουν το συναίσθημα και προκαλούν ερωτήματα,

• συζητήσεις που σέβονται διαφορετικές απόψεις,

• αποφάσεις που παίρνονται συλλογικά στην τάξη,

• μικρές καθημερινές πράξεις ενσυναίσθησης και αλληλεγγύης.

Η Gilligan (1982) προχώρησε πέρα από τον ορθολογικό λόγο του Kohlberg και τόνισε τη σημασία της ενσυναίσθησης, της φροντίδας, της σχέσης. Η ηθική, λοιπόν, δεν είναι μόνο στο μυαλό∙ είναι κυρίως στην καρδιά και στην πράξη.

Η ρητορική ως δύναμη έκφρασης

Η ρητορική, παρεξηγημένη συχνά ως επιτήδευση ή πειθώ, είναι στην πραγματικότητα η τέχνη του λόγου – η ικανότητα να δομεί κανείς σκέψη, να εκφράζεται με σαφήνεια, να επιχειρηματολογεί, να ακούει και να ανταποκρίνεται με σεβασμό.

Ο Aristotle όρισε τη ρητορική ως «την ικανότητα να βρίσκει κανείς το κατάλληλο μέσο πειθούς σε κάθε περίσταση». Στη σύγχρονη παιδαγωγική, η ρητορική γίνεται θεμέλιο για τη δημιουργική έκφραση, την κριτική σκέψη και την επικοινωνιακή ενσυναίσθηση.

Η ρητορική μπορεί να καλλιεργηθεί από τις πρώτες τάξεις του δημοτικού με:

• οργανωμένες συζητήσεις και debates σε μικρές ομάδες,

• παρουσίαση projects στην τάξη,

• αφήγηση προσωπικών εμπειριών,

• τεχνικές θεατρικού λόγου και παιχνιδιού ρόλων,

• δημιουργική γραφή και δημοσιογραφικές δραστηριότητες.

Η έρευνα των Mercer & Littleton (2007) επιβεβαιώνει πως η δομημένη λεκτική αλληλεπίδραση ενισχύει τη μάθηση, την κοινωνικότητα και την επιχειρηματολογική ικανότητα των παιδιών.

Ο ρόλος του εκπαιδευτικού

Ο/Η δάσκαλος/α, ως «σχεδιαστής εμπειριών» και «προσεκτικός ακροατής», καλείται να αναγνωρίσει τη φωνή κάθε παιδιού. Να δημιουργήσει εκείνο το ασφαλές πλαίσιο εμπιστοσύνης που επιτρέπει σε κάθε μαθητή να εκφραστεί αυθεντικά.

Μεθοδολογικά εργαλεία όπως:

• το συμβούλιο της τάξης,

• οι κύκλοι διαλόγου,

• οι συμβάσεις τάξης,

• τα θεματικά εργαστήρια (π.χ. Φιλοσοφία για Παιδιά, Ρητορικά Εργαστήρια),

• οι συνεντεύξεις και καταγραφές των παιδιών,

μπορούν να μεταμορφώσουν το σχολικό περιβάλλον σε χώρο σεβασμού, αλληλεπίδρασης και δημοκρατικής παιδείας.

Συμπερασματικά

Η ενίσχυση της φωνής του παιδιού, η ηθική αγωγή και η ρητορική έκφραση δεν είναι τρεις ξεχωριστοί πυλώνες. Είναι ένας ενιαίος παιδαγωγικός άξονας που ενδυναμώνει τον μικρό άνθρωπο να γίνει υπεύθυνος, στοχαστικός, δημιουργικός και ελεύθερος.

Το δημοτικό σχολείο, όταν επενδύει σε αυτές τις περιοχές, δεν «προσθέτει» απλώς κάτι ακόμη στο πρόγραμμα. Καλλιεργεί τον πολιτισμό του λόγου και της ευθύνης – έναν πολιτισμό που τόσο πολύ χρειάζεται η κοινωνία του αύριο.

Ο σεβασμός ως στάση ζωής

Σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία, ο σεβασμός δεν είναι πια μια απλή αρετή∙ είναι ανάγκη επιβίωσης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Κι αν πράγματι επιθυμούμε μια κοινωνία πιο δίκαιη, πιο συμπεριληπτική και πιο ανθρώπινη, τότε αυτή η θεμελιακή στάση ζωής —ο σεβασμός— πρέπει να καλλιεργείται από τα πρώτα σχολικά χρόνια.

Ο σεβασμός δεν διδάσκεται μόνο με κανόνες και τιμωρίες. Καλλιεργείται μέσω καθημερινών πράξεων, μέσω διαλόγου, αφήγησης, θεατρικού παιχνιδιού, παρατήρησης, σιωπής, προσωπικής μαρτυρίας. Και είναι χρέος του σχολείου να γίνει το πρώτο πεδίο άσκησής του.

Σεβασμός στον άνθρωπο: Κάθε άνθρωπο

Η ηθική παιδεία δεν επιδέχεται διακρίσεις. Το παιδί που διδάσκεται να σέβεται τον εαυτό του, σταδιακά μαθαίνει να σέβεται και κάθε μορφή ανθρώπινης διαφορετικότητας:

• Τον άνθρωπο με αναπηρία, όχι με λύπηση ή φιλανθρωπία, αλλά με ισοτιμία και ενεργητική συμπερίληψη. Μαθαίνει ότι οι άνθρωποι έχουν διαφορετικούς τρόπους πρόσβασης στη γνώση, στον χώρο, στην επικοινωνία – και ότι οφείλουμε να διαμορφώνουμε έναν κόσμο για όλους.

• Τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας, όχι ως βάρος, αλλά ως φορείς σοφίας, ιστορίας και μνήμης. Μέσα από ιστορίες, επισκέψεις, συνεντεύξεις, συνεργασίες, τα παιδιά γεφυρώνουν γενιές και αποδομούν στερεότυπα.

• Τους νεότερους, δηλαδή τα μικρότερα παιδιά. Ένα παιδί που μαθαίνει να φέρεται με σεβασμό σε όσους είναι πιο μικροί ή λιγότερο έμπειροι, καλλιεργεί ενσυναίσθηση, καθοδήγηση και υπευθυνότητα — θεμέλια για την αυριανή του κοινωνική συνεισφορά.

• Τους υφισταμένους ή πιο "αδύναμους". Διδάσκουμε στα παιδιά ότι ο σεβασμός δεν είναι μονόδρομος προς τους μεγαλύτερους, αλλά κυρίως δοκιμάζεται στη χρήση της εξουσίας: πώς μιλάω σε αυτόν που εξαρτάται από μένα, πώς φέρομαι σε εκείνον που μπορεί να μην έχει φωνή. Η παιδική δημοκρατία μέσα στην τάξη είναι πεδίο εφαρμογής αυτής της ηθικής.

Σεβασμός στο περιβάλλον και στα ζώα

Η ηθική δεν περιορίζεται στον άνθρωπο. Επεκτείνεται και στη φύση, στο περιβάλλον, στα πλάσματα με τα οποία συνυπάρχουμε.

• Ο σεβασμός στη γη, στα δέντρα, στο νερό, μαθαίνεται όταν τα παιδιά αγγίζουν, φυτεύουν, φροντίζουν, παρατηρούν. Δεν αρκεί η θεωρία — η βιωματική επαφή με τη φύση δημιουργεί δεσμούς και υπευθυνότητα.

• Ο σεβασμός στα ζώα, δεν είναι υπόθεση φιλοζωίας, αλλά στάσης απέναντι στο αδύναμο και το ανυπεράσπιστο. Τα παιδιά που μεγαλώνουν μαθαίνοντας ότι κανένα πλάσμα δεν είναι "κατώτερο", χτίζουν ενσυναίσθηση και αντίληψη δικαιοσύνης.

Σύγχρονες έρευνες στην οικο-παιδαγωγική, όπως εκείνες των Louv (2005) και Sobel (2004), τονίζουν τη σημασία του παιχνιδιού και της μάθησης στη φύση, καθώς αυτά αναπτύσσουν τη συναισθηματική σύνδεση με τον φυσικό κόσμο και προάγουν οικολογική ευθύνη.

Η ρητορική και η ηθική ως κοινή γλώσσα του σεβασμού

Πώς εκφράζεται ο σεβασμός; Όχι μόνο με πράξεις, αλλά και με λόγο. Η ρητορική στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση δεν είναι πολυτέλεια∙ είναι αναγκαίο εργαλείο για να μάθουν τα παιδιά να:

• εκφράζουν τις θέσεις τους με επιχειρήματα, χωρίς να προσβάλλουν,

• να ακούν χωρίς να διακόπτουν,

• να υπερασπίζονται τον άλλον με λόγο τεκμηριωμένο,

• να χειρίζονται τις συγκρούσεις δημιουργικά.

Η ηθική τους διδάσκει τι είναι δίκαιο, ενώ η ρητορική τους μαθαίνει πώς να το διεκδικούν με σεβασμό. Ο συνδυασμός αυτών των δύο οικοδομεί συνειδητοποιημένους, ενεργούς και στοχαστικούς πολίτες.

Καταλήγοντας

Όταν διδάσκουμε το σεβασμό στο δημοτικό σχολείο, δεν "κάνουμε καλούς τρόπους". Φυτεύουμε ρίζες ανθρωπιάς. Και οι ρίζες αυτές δεν τρέφονται με φόβο ή επιβολή, αλλά με διάλογο, αφήγηση, φροντίδα και ευθύνη. 

Σε ένα τέτοιο σχολείο, τα παιδιά δεν μαθαίνουν απλώς να "σέβονται τους άλλους". Μαθαίνουν να ζούνε με τους άλλους, να συμμετέχουν μαζί τους, να χτίζουν κοινότητες αλληλεγγύης. Και αυτός είναι ο βαθύτερος σκοπός της παιδείας.

Ποιον άνθρωπο διαμορφώνουμε;

Όταν ένα παιδί από τα πρώτα του μαθητικά χρόνια διδάσκεται την ηθική ως στάση ζωής και την ρητορική ως εργαλείο διαλόγου, δεν μορφώνεται μόνο για τις εξετάσεις∙ μορφώνεται για τη ζωή.

• Μαθαίνει να κρίνει, αλλά και να ακούει.

• Μαθαίνει να εκφράζει την αντίθεσή του χωρίς επιθετικότητα.

• Μαθαίνει να αναγνωρίζει το λάθος, το ψέμα, τη χειραγώγηση.

• Μαθαίνει να νοιάζεται και να υπερασπίζεται το δίκαιο.

• Μαθαίνει να σέβεται το διαφορετικό και να χτίζει συναινέσεις.

Ένας τέτοιος νέος άνθρωπος, όταν ενηλικιωθεί, δεν θα διστάσει να πάρει θέση για όσα συμβαίνουν στον κόσμο. Θα εργαστεί με ευθύνη. Θα σπουδάσει με νόημα. Θα ψηφίσει με επίγνωση. Θα επιλέξει το επάγγελμά του όχι μόνο για βιοπορισμό, αλλά και για κοινωνική συνεισφορά.

Και έτσι, χωρίς συνθήματα, χωρίς κηρύγματα, το σχολείο θα έχει υπηρετήσει τον ύψιστο στόχο του: να διαμορφώσει ενσυνείδητους, στοχαστικούς, ελεύθερους και δίκαιους παγκόσμιους πολίτες. Γιατί, τελικά, ο πολίτης του κόσμου δεν είναι εκείνος που έχει ταξιδέψει παντού, αλλά εκείνος που κουβαλά μέσα του έναν οικουμενικό ηθικό χάρτη και ξέρει να συνομιλεί με τον άλλον — από όπου κι αν προέρχεται.