Σχολικός Εκφοβισμός

Τι είναι το bullying

Ο σχολικός εκφοβισμός, γνωστός διεθνώς ως bullying, είναι μια επαναλαμβανόμενη και σκόπιμη πράξη επιθετικότητας που στρέφεται συνήθως από ένα παιδί ή μια ομάδα παιδιών προς κάποιο άλλο παιδί, το οποίο δυσκολεύεται να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Το βασικό χαρακτηριστικό του bullying είναι η ανισορροπία δύναμης: ο θύτης έχει κατά κάποιον τρόπο ένα «πλεονέκτημα» – είτε σωματικό, είτε κοινωνικό, είτε ψυχολογικό – και το χρησιμοποιεί για να υποτιμήσει, να πληγώσει ή να αποκλείσει το άλλο παιδί.

Ο εκφοβισμός δεν εκδηλώνεται μόνο σωματικά, με χτυπήματα ή σπρωξίματα, αλλά συχνά και με λόγια. Οι προσβολές, οι βρισιές, τα πειράγματα που πληγώνουν, η ειρωνεία και η συνεχής υποτίμηση συνιστούν λεκτικό bullying. Εξίσου συχνό είναι και το κοινωνικό bullying, όταν ένα παιδί συστηματικά απομονώνεται, αποκλείεται από παιχνίδια ή παρέες, ή γίνεται στόχος φημών. Στη σύγχρονη εποχή, το bullying επεκτείνεται και στο διαδίκτυο, με παιδιά που υφίστανται κοροϊδία ή απειλές μέσω μηνυμάτων, φωτογραφιών ή αναρτήσεων.

Πώς αναγνωρίζεται το bullying

Η αναγνώριση του bullying δεν είναι πάντα εύκολη, γιατί πολλά παιδιά δεν μιλούν εύκολα για αυτό που βιώνουν. Ωστόσο, υπάρχουν ενδείξεις που μας βοηθούν να καταλάβουμε ότι κάτι δεν πάει καλά. Ένα παιδί που δέχεται εκφοβισμό συχνά γίνεται πιο κλειστό, δείχνει θλίψη ή άγχος, φοβάται να πάει σχολείο, χάνει το ενδιαφέρον του για δραστηριότητες που πριν αγαπούσε ή επιστρέφει στο σπίτι με κατεστραμμένα πράγματα. Αντίστοιχα, ένα παιδί που εκφοβίζει μπορεί να εμφανίζει επιθετική συμπεριφορά, να προσπαθεί να ελέγχει τους άλλους, να μη δείχνει ενσυναίσθηση ή να αρνείται τις ευθύνες του.

Η ουσία είναι να δημιουργηθεί ένα πλαίσιο εμπιστοσύνης στο οποίο τα παιδιά θα νιώθουν ασφαλή να μιλήσουν για ό,τι τους απασχολεί, χωρίς να φοβούνται ότι θα κατηγορηθούν ή δεν θα ληφθούν σοβαρά.

Πώς πρέπει να αντιδρούν τα παιδιά, οι εκπαιδευτικοί και οι γονείς

Τα παιδιά, όταν νιώσουν ότι κάποιος τα προσβάλλει, τα πειράζει με τρόπο που τους προκαλεί πόνο ή τα αποκλείει συστηματικά, χρειάζεται να το πουν σε έναν ενήλικα. Το να μιλήσουν δεν είναι «καρφί»· είναι πράξη θάρρους και προστασίας. Πρέπει να ξέρουν ότι δεν είναι μόνα τους και ότι έχουν δικαίωμα να νιώθουν ασφάλεια. Επίσης, όταν βλέπουν κάποιο άλλο παιδί να γίνεται στόχος εκφοβισμού, είναι σημαντικό να το στηρίξουν, ακόμη και με μια απλή κίνηση: να καθίσουν δίπλα του, να του μιλήσουν, να δείξουν ότι δεν συμφωνούν με τον θύτη. Η σιωπή και η απάθεια συχνά ενισχύουν τη δύναμη του εκφοβιστή.

Οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να καλλιεργούν από την αρχή της χρονιάς μια κουλτούρα σεβασμού, φροντίδας και συμπερίληψης μέσα στην τάξη. Η ενσυναίσθηση, η ομαδικότητα, ο διάλογος και η αποδοχή της διαφορετικότητας δεν είναι απλώς αξίες που διδάσκονται θεωρητικά – είναι στάσεις που καλλιεργούνται μέσα από καθημερινές πρακτικές. Ο εκπαιδευτικός οφείλει να παρατηρεί διακριτικά τη δυναμική της ομάδας και να παρεμβαίνει με ήπιο, υποστηρικτικό και παιδαγωγικό τρόπο όταν διαπιστώνει συγκρούσεις ή αποκλεισμούς. Η δημόσια τιμωρία ή ο στιγματισμός δεν λύνουν το πρόβλημα· αντίθετα, η προσέγγιση μέσω συζήτησης, συναισθηματικής εκπαίδευσης και συνεργασίας είναι πιο αποτελεσματική.

Οι γονείς, από την πλευρά τους, χρειάζεται να ακούν τα παιδιά τους με προσοχή και χωρίς πανικό. Όταν ένα παιδί εκφράζει φόβο, λύπη ή απογοήτευση για κάτι που συμβαίνει στο σχολείο, ο γονιός πρέπει να το στηρίξει, να μην το κρίνει και να του δείξει ότι είναι στο πλευρό του. Η φράση «Μην του δίνεις σημασία» μπορεί να είναι καλοπροαίρετη, αλλά δεν βοηθά όταν το παιδί νιώθει αβοήθητο. Είναι σημαντικό να κινητοποιηθεί η συνεργασία με το σχολείο και, αν χρειαστεί, με ειδικούς επαγγελματίες που μπορούν να προσφέρουν ουσιαστική υποστήριξη.

Τι δεν είναι bullying...

Εξίσου σημαντικό είναι να γνωρίζουμε τι δεν είναι bullying. Δεν είναι bullying ένας τυχαίος καβγάς ανάμεσα σε δύο παιδιά που έχουν την ίδια ισχύ και αλληλοπειράζονται ή διαφωνούν στιγμιαία. Δεν είναι bullying μια σκόρπια ειρωνεία ή μια έντονη διαφωνία, όταν αυτή δεν επαναλαμβάνεται και δεν έχει πρόθεση ταπείνωσης. Δεν είναι bullying όταν ένα παιδί αρνείται να παίξει κάποια φορά με κάποιον, εφόσον το κάνει με σεβασμό και χωρίς αποκλεισμό. Ο εκφοβισμός προϋποθέτει πρόθεση, επανάληψη και ανισορροπία δύναμης. Όταν λανθασμένα βαφτίζουμε οποιαδήποτε διαφωνία ως bullying, χάνουμε τη σημασία του όρου και αδυνατούμε να αναγνωρίσουμε τα πραγματικά περιστατικά που απαιτούν παρέμβαση.

Ποιες είναι οι αιτίες του bullying;

Το bullying συνήθως δεν έχει μία μόνο αιτία, αλλά είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων, που συνδέονται με το ίδιο το παιδί, την οικογένειά του, το σχολικό περιβάλλον και την κοινωνία.

Ένα παιδί που εκφοβίζει μπορεί να το κάνει:

• επειδή έχει μάθει να σχετίζεται με τη βία· ίσως μέσα στην οικογένειά του να βλέπει επιθετικότητα ή να αντιμετωπίζεται με αυταρχισμό και υποτίμηση.

• γιατί θέλει να νιώσει ανώτερο, να αποκτήσει έλεγχο ή να τραβήξει την προσοχή, συχνά επειδή βαθιά μέσα του νιώθει φόβο, απόρριψη ή ματαίωση.

• επειδή δεν έχει μάθει να αναγνωρίζει και να ρυθμίζει τα συναισθήματά του, ούτε να βάζει όρια με υγιή τρόπο.

• γιατί νιώθει ανασφάλεια ή ζήλεια και επιτίθεται σε όποιον του θυμίζει αυτό που του λείπει.

• επειδή το περιβάλλον του δεν του έχει δείξει ότι υπάρχουν συνέπειες για τις πράξεις του ή δεν του έχει διδάξει άλλους τρόπους να σχετίζεται.

Μερικές φορές το bullying σχετίζεται και με τις ομάδες. Ένα παιδί μπορεί να παρασυρθεί, να θέλει να ενταχθεί σε μια παρέα και να ακολουθήσει συμπεριφορές που δεν θα επέλεγε μόνο του. Η ανάγκη για αποδοχή, σεβασμό ή κυριαρχία μπορεί να μετατραπεί σε επιθετικότητα, αν το σχολείο και το σπίτι δεν καλλιεργούν αξίες ισότητας, ενσυναίσθησης και συνεργασίας.

Επιπλέον, οι κοινωνικές προκαταλήψεις, όπως ο ρατσισμός, το body shaming, τα στερεότυπα για το φύλο ή την αναπηρία, ενισχύουν τις πρακτικές αποκλεισμού. Τα παιδιά αντιγράφουν όσα βλέπουν γύρω τους: στον δρόμο, στην τηλεόραση, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ακόμα και στους τρόπους που οι ενήλικες μιλούν και πράττουν.

Πίσω από κάθε εκφοβιστική συμπεριφορά υπάρχει μια ανάγκη, ένα τραύμα, μια έλλειψη ή μια παρανόηση που χρειάζεται παιδαγωγική και συναισθηματική φροντίδα. Ο ρόλος του σχολείου και της οικογένειας δεν είναι να τιμωρήσει και να στιγματίσει, αλλά να καταλάβει, να εκπαιδεύσει, να υποστηρίξει και να αλλάξει τη δυναμική.

Όταν ένα σχολείο έχει υπόνοια για περιστατικά bullying, οφείλει να δράσει άμεσα, συστηματικά και με υπευθυνότητα, όχι μόνο για την προστασία του παιδιού-θύματος αλλά και για την αποκατάσταση της ισορροπίας στη σχολική κοινότητα. Η πρόληψη και η παρέμβαση πρέπει να είναι συντονισμένες, διακριτικές και παιδαγωγικές, με σεβασμό στα δικαιώματα όλων των παιδιών.

Ακολουθούν τα βασικά βήματα που πρέπει να ακολουθήσει ένα σχολείο:

1. Παρατήρηση και καταγραφή

Όταν υπάρχει υπόνοια εκφοβιστικής συμπεριφοράς, το πρώτο βήμα είναι η προσεκτική παρατήρηση. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να καταγράψουν αντικειμενικά και χωρίς προκαταλήψεις τι είδαν, άκουσαν ή υποψιάστηκαν. Δεν προτρέχουμε σε χαρακτηρισμούς (π.χ. «ο Γιάννης είναι νταής»), αλλά σημειώνουμε συγκεκριμένα γεγονότα (π.χ. «ο Γιάννης έσπρωξε την Άννα και την ειρωνεύτηκε μπροστά σε άλλα παιδιά την ώρα του διαλείμματος»).

Η διακριτική παρακολούθηση των αλληλεπιδράσεων βοηθά στην κατανόηση του πλαισίου: Ποιος το ξεκινά; Πόσο συχνά; Ποιοι είναι παρόντες; Ποιος γελάει; Ποιος σωπαίνει;

2. Ατομική συζήτηση με τα εμπλεκόμενα παιδιά

Η εκπαιδευτική ομάδα (συνήθως ο υπεύθυνος/η της τάξης ή ο/η ψυχολόγος) καλεί σε ξεχωριστή συζήτηση τα εμπλεκόμενα παιδιά. Το παιδί που φέρεται να δέχεται εκφοβισμό ακούγεται με ενσυναίσθηση και χωρίς διακοπές, ώστε να νιώσει ασφάλεια. Αντίστοιχα, το παιδί που φέρεται να επιδεικνύει επιθετική συμπεριφορά δεν στιγματίζεται, αλλά καλείται να αναλογιστεί τι κάνει και πώς νιώθουν οι άλλοι.

Ο στόχος δεν είναι να βρεθεί ο "φταίχτης", αλλά να κατανοηθεί η εμπειρία όλων και να αρχίσει μια διαδικασία αποκατάστασης.

3. Ενημέρωση και εμπλοκή της διεύθυνσης και του Συλλόγου Διδασκόντων

Ανάλογα με τη σοβαρότητα του περιστατικού, η διεύθυνση πρέπει να ενημερωθεί άμεσα και να συγκαλέσει τον Σύλλογο Διδασκόντων για συντονισμό δράσεων. Το σχολείο έχει την ευθύνη να εφαρμόζει σχέδιο πρόληψης και αντιμετώπισης σχολικού εκφοβισμού (σύμφωνα και με τις οδηγίες του Υπουργείου Παιδείας και της Μονάδας Εφηβικής Υγείας του Νοσοκομείου Παίδων).

4. Ενημέρωση και συνεργασία με τις οικογένειες

Οι γονείς των εμπλεκομένων παιδιών καλούνται χωριστά και με σεβασμό σε ενημερωτική συνάντηση. Δεν επιρρίπτονται ευθύνες, αλλά τονίζεται ότι στόχος είναι η στήριξη του παιδιού τους και η συνεργασία για βελτίωση της κατάστασης. Ενδείκνυται η καθοδήγησή τους προς υποστηρικτικές υπηρεσίες (σχολικοί ψυχολόγοι, δημόσιες δομές κ.ά.), όταν κρίνεται απαραίτητο.

5. Παιδαγωγική παρέμβαση και αποκατάσταση σχέσεων

Το σχολείο εφαρμόζει παιδαγωγικά εργαλεία αποκατάστασης: κύκλους διαλόγου, εκπαιδευτικό δράμα, project ενσυναίσθησης, ομάδες συνομηλίκων, επιτηρούμενες κοινές δράσεις συνεργασίας, υποστηρικτικές συνομιλίες. Ο στόχος είναι όχι μόνο να σταματήσει η εκφοβιστική συμπεριφορά, αλλά και να αποκατασταθούν οι σχέσεις και να ενισχυθεί το κλίμα ασφάλειας στην τάξη.

6. Συνεχής παρακολούθηση και υποστήριξη

Μετά την αρχική παρέμβαση, απαιτείται διάρκεια και συνέπεια. Η εκπαιδευτική ομάδα παρακολουθεί διακριτικά τη δυναμική και φροντίζει να μη μείνει κανένα παιδί εκτεθειμένο. Το παιδί-θύμα χρειάζεται ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και ένταξη στην ομάδα· το παιδί-θύτης χρειάζεται ενσυναίσθηση, αποδοχή και σταδιακή αλλαγή προτύπων.

7. Καθολική πρόληψη και εκπαίδευση

Η σχολική μονάδα δεν πρέπει να κινητοποιείται μόνο "όταν γίνει το κακό". Πρέπει να έχει καθολικό πρόγραμμα πρόληψης, που να περιλαμβάνει δράσεις σε επίπεδο τάξης και σχολείου: εργαστήρια συναισθηματικής αγωγής, δραστηριότητες ενδυνάμωσης των σχέσεων, συμμετοχή όλων των παιδιών στη διαμόρφωση κανόνων, ενεργή ακρόαση, ενίσχυση των ήπιων παιδιών και εκπαίδευση στις δεξιότητες ειρηνικής επίλυσης συγκρούσεων.